Kaya Kaya maakt Otrobanda aantrekkelijker, maar succes kan bewoners uiteindelijk verdringen
WILLEMSTAD – Kaya Kaya heeft Otrobanda aantrekkelijker, veiliger en economisch interessanter gemaakt. Leegstaande panden kregen tijdelijk een nieuwe functie, straten werden opgeknapt, kunst trok bezoekers en ondernemers en vastgoedeigenaren kregen opnieuw belangstelling voor de wijk. Maar precies dat succes brengt ook een risico met zich mee: Otrobanda kan zo aantrekkelijk worden voor investeerders, toeristen en nieuwe bewoners dat de huidige, vaak minder draagkrachtige bewoners steeds moeilijker in de wijk kunnen blijven wonen.
Dat blijkt uit nieuw wetenschappelijk onderzoek van Corina Regales van de University of Curaçao en Ilja Simons van Breda University of Applied Sciences. Zij onderzochten hoe het Kaya Kaya Street Festival sinds de eerste editie in 2018 heeft bijgedragen aan de verandering van Otrobanda. Hun onderzoek verscheen in juni in het wetenschappelijke tijdschrift Urban Planning.
De onderzoekers beschrijven Kaya Kaya niet alleen als een festival, maar als een instrument voor stadsvernieuwing. Voor iedere editie worden leegstaande en onderbenutte gebouwen en openbare plekken tijdelijk gebruikt voor muziek, kunst, horeca en andere activiteiten. Organisatoren gingen daarbij veelal rechtstreeks naar eigenaren toe om toestemming te krijgen voor tijdelijk gebruik.
Volgens de organisatoren werden per editie ongeveer tien tot twaalf gebouwen tijdelijk in gebruik genomen. Over de hele geschiedenis van Kaya Kaya gaat het om ongeveer veertig tot vijfenveertig panden, openbare ruimtes niet meegerekend.
Van tijdelijk gebruik naar blijvende verandering
Veel ingrepen waren aanvankelijk bedoeld om een straat of pand alleen voor het festival geschikt te maken. Toch bleken verschillende veranderingen blijvend.
Voorafgaand aan festivals werden straten en tuinen schoongemaakt, panden geschilderd, kleine reparaties uitgevoerd en donkere plekken beter verlicht. Volgens cijfers van Kaya Kaya die in het onderzoek worden aangehaald, werd onder meer 400 kilo afval verwijderd, werden 125 ramen, deuren en poorten hersteld, veertig sociale woningen geschilderd, 22 monumenten veiliger gemaakt en gaten in veertien straten gerepareerd. Ook werden ongeveer 75 ledlampen geplaatst en vier recreatieplekken aangelegd.
De meest zichtbare verandering is de kunst in de wijk. Het aantal muurschilderingen groeide volgens het onderzoek van zeven in 2018 naar bijna zeventig in 2025. Bezoekers komen inmiddels ook buiten het festival naar Otrobanda om murals te bekijken en te fotograferen.
Sommige tijdelijke projecten kregen bovendien een permanent vervolg. Een pop-upatelier werd een vast atelier, een leeg terrein werd een speeltuin en een onderbenutte openbare ruimte werd een amfitheater. Ook worden panden en straten volgens geïnterviewden na afloop beter onderhouden dan daarvoor.
Meer bezoekers en investeerders
De fysieke veranderingen hebben volgens de onderzoekers ook economische gevolgen gehad.
Ondernemers melden meer bezoekers en meer activiteit in de wijk. Restaurants zitten rond Kaya Kaya voller, appartementen kennen een hogere bezetting en tours en bezoekers blijven ook buiten festivaldagen naar Otrobanda komen. De wijk heeft zich volgens meerdere geïnterviewden ontwikkeld van een plek die door sommigen als een ‘no-go area’ werd gezien naar een bestemming die mensen bewust bezoeken.
Ook de belangstelling voor vastgoed nam toe. Geïnterviewden zien meer aankopen, renovaties, nieuwe horeca en nieuwe bewoners. Leegstaande gebouwen die tijdens Kaya Kaya tijdelijk werden gebruikt, zijn daarna in verschillende gevallen gekocht, opgeknapt of verhuurd. In een straat waar een van de eerste edities plaatsvond, zou inmiddels nog maar één pand beschikbaar zijn voor tijdelijk gebruik.
Dat is precies het effect waarop stadsvernieuwing vaak is gericht: een verwaarloosde wijk wordt aantrekkelijker en trekt opnieuw investeringen aan. Maar daar ontstaat ook het probleem.
Vastgoed wordt duurder
Verschillende geïnterviewden zeggen dat vastgoedprijzen in Otrobanda sterk zijn gestegen. Sommige vraagprijzen voor monumentale panden worden in het onderzoek zelfs als “crazy” omschreven.
Ook wordt gewezen op eigenaren die wachten op de hoogste bieder en op de omzetting van woningen naar Airbnb en andere toeristische accommodatie. Tegelijkertijd neemt de vraag naar wonen in Otrobanda toe, juist omdat de wijk aantrekkelijker is geworden.
De onderzoekers spreken daarom expliciet over het risico van gentrificatie.
Dat is het proces waarbij een wijk door investeringen en nieuwe belangstelling aantrekkelijker en duurder wordt, waardoor oorspronkelijke bewoners met lagere inkomens uiteindelijk onder druk kunnen komen te staan.
Daarmee ontstaat voor Otrobanda een paradox. De wijk werd opgeknapt om het leven er beter te maken, onder meer voor de mensen die er al woonden. Maar als vastgoedprijzen en huren daardoor te sterk stijgen, kunnen juist die bewoners moeite krijgen om er te blijven.
Toerisme brengt dezelfde spanning
Ook toerisme speelt daarin een dubbelrol. De murals, art walks en evenementen brengen bezoekers naar Otrobanda en zorgen voor inkomsten voor gidsen, restaurants en creatieve ondernemers. Maar meer toeristische belangstelling kan ook betekenen dat woningen aantrekkelijker worden als vakantieverhuur dan als permanente woonruimte.
De studie noemt daarnaast zorgen over commercialisering. Sommige geïnterviewden vinden dat Kaya Kaya te groot of te commercieel is geworden. Ook wordt de vraag gesteld wie uiteindelijk financieel van de waardestijging van de wijk profiteert.
Daarbij merken de onderzoekers op dat de organisatoren zelf vastgoedbelangen in Otrobanda hebben en dat hierover bij enkele geïnterviewden zorgen bestaan. De studie stelt niet vast dat sprake is van belangenverstrengeling, maar beschrijft wel dat die perceptie onder sommige betrokkenen leeft.
Bewoners ervaren ook voordelen
Tegelijkertijd is het beeld nadrukkelijk niet alleen negatief. Bewoners en vrijwilligers beschrijven dat de wijk veiliger voelt, dat mensen vaker buiten zijn en dat er meer sociale controle is. Gezamenlijk schoonmaken, schilderen en voorbereiden op het festival heeft volgens geïnterviewden het gevoel versterkt dat bewoners zelf iets aan hun omgeving kunnen veranderen.
Een belangrijk effect zit volgens de onderzoekers daarom niet alleen in gebouwen en vastgoed, maar ook in trots, betrokkenheid en eigenaarschap over de wijk.
Juist daardoor kan Kaya Kaya volgens de onderzoekers als voorbeeld dienen van wat een kleinschalig, lokaal initiatief kan bereiken in een historische wijk waar overheid en particuliere investeringen lange tijd onvoldoende beweging brachten.
Festival kan het niet alleen
Maar de onderzoekers trekken ook een duidelijke grens aan wat zo’n initiatief kan oplossen.
Een festival kan een wijk aantrekkelijker maken en verandering in gang zetten, maar kan niet bepalen wie uiteindelijk van die verandering profiteert. Daarvoor zijn volgens de auteurs beleid, ruimtelijke planning en overheidssturing nodig.
Zonder zulke maatregelen kunnen hogere vastgoedprijzen, toeristische verhuur, commercialisering en gentrificatie de sociale winst van de stadsvernieuwing ondermijnen. De onderzoekers pleiten daarom voor beleid dat economische ontwikkeling combineert met bescherming van betaalbaar wonen, lokale ondernemingen en een gemengde bevolkingssamenstelling.
Daarmee komt de discussie over Kaya Kaya in een nieuwe fase. De vraag is niet langer alleen of het festival Otrobanda heeft veranderd. Volgens het onderzoek is die verandering duidelijk zichtbaar. De belangrijkere vraag wordt nu voor wie die verandering uiteindelijk positief uitpakt.
Want als Otrobanda aantrekkelijker, veiliger en economisch sterker wordt, maar de mensen die de wijk jarenlang hebben gedragen er uiteindelijk niet meer kunnen wonen, verandert het succes van stadsvernieuwing ook in een nieuw probleem.
